Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, στον ιερό και ιστορικό χώρο του Πρώτου Νεκροταφείου Αθηνών, για να αποτίσουμε τον οφειλόμενο φόρο τιμής σε μια από τις πιο επιβλητικές, δαιμονικές, αλλά και τραγικές μορφές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.
Στον Αρχιστράτηγο της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, τον Οδυσσέα Ανδρούτσο.
Φέτος συμπληρώνονται διακόσια ένα (201) χρόνια από τη μαύρη επέτειο της 5ης Ιουνίου 1825, όταν η φλόγα αυτού του μοναδικού ήρωα έσβησε πρόωρα και μαρτυρικά. Εδώ, σε τούτο το χώμα, αναπαύθηκε για δεκαετίες το πολύπαθο σώμα του, προτού η γενέτειρα της μητέρας του, η Πρέβεζα, υποδεχθεί και αναπαύσει τα οστά του τον Ιούλιου του 1967.
Ως πρώην εκπαιδευτικός, ως συγγραφέας, αλλά κυρίως ως Έλληνας πολίτης, θεωρώ χρέος μας, κάθε φορά που στεκόμαστε μπροστά στο κενοτάφιό του, να μην μνημονεύουμε μόνο τον μυθικό πολεμιστή των μαχών. Πρέπει να αναλογιζόμαστε ολόκληρο το μέγεθος της προσωπικότητάς του, τις ρίζες του, αλλά και το μεγάλο, πικρό δίδαγμα που μας άφησε η θυσία του.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος δεν ήταν ένας συνηθισμένος άνθρωπος.
Γεννημένος στην αγαπημένη μας Πρέβεζα το 1788, κουβαλούσε το βαρύ όνομα του θρυλικού κλέφτη πατέρα του, Ανδρέα Βερούση, γνωστού και ως καπετάν Ανδρούτσου. Όμως, η ψυχή και το πνεύμα του σφυρηλατήθηκαν σε έναν άλλο τόπο: Στην Πρέβεζα.
Η μητέρα του, η Ακριβή Τσαρλαμπά, καταγόταν από μια από τις πιο εύπορες και ισχυρές οικογένειες της Πρέβεζας. Όταν ο πατέρας του, Ανδρέας Ανδρούτσος, συνελήφθη από τους Βενετούς και εκτελέστηκε στην Κωνσταντινούπολη, ο μικρός Οδυσσέας μεγάλωσε με τη μητέρα του στην Πρέβεζα, γνωρίζοντας από νωρίς τη δίνη της Ιστορίας. Έζησε τον εφιάλτη του «Χαλασμού της Πρέβεζας» το 1798, όταν οι δυνάμεις του Αλή Πασά κατέσφαξαν την πόλη, βρίσκοντας με τη μητέρα του, προσωρινό καταφύγιο στη Λευκάδα.
Επέστρεψε όμως στην αγαπημένη του Πρέβεζα, ανδρώθηκε στους δρόμους και στις αλάνες της, μέχρι που το 1806 η μοίρα τον οδήγησε στην αυλή του Αλή Πασά στα Ιωάννινα.
Εκεί ο Ανδρούτσος δεν έμαθε απλώς την τέχνη του πολέμου· σπούδασε τη στρατιωτική και πολιτική ψυχολογία. Εκεί ακονίστηκε και οξύνθηκε η στρατηγική του ιδιοφυΐα, εκεί έμαθε να διαβάζει τις προθέσεις των εχθρών, εκεί ατσαλώθηκε το σώμα και το ανυπότακτο πνεύμα του.
Όταν το 1818 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία, ο δρόμος του είχε ήδη χαραχτεί.
Με την έκρηξη του μεγάλου ξεσηκωμού το 1821, ο Οδυσσέας έθεσε τον εαυτό του στην υπηρεσία του Έθνους. Και η Ιστορία του έστησε καρτέρι αθάνατης δόξας στις 8 Μαΐου 1821, στο Χάνι της Γραβιάς.
Ας φέρουμε για μια στιγμή στη σκέψη μας την εικόνα, για να καταλάβουμε το μέγεθος του κατορθώματος. Μια χούφτα ανθρώπων, μόλις 120 παλικάρια, κλεισμένα σε ένα πλινθόκτιστο, ετοιμόρροπο χάνι και απέναντί τους, 8.000 πάνοπλοι Οθωμανοί υπό τον Ομέρ Βρυώνη.
Η στρατηγική διάνοια του Ανδρούτσου μετέτρεψε εκείνο το κτίσμα σε απόρθητο κάστρο. Η νίκη στη Γραβιά δεν ήταν απλώς ένα στρατιωτικό θαύμα. Ήταν η σπίθα που κράτησε ζωντανή την Επανάσταση στη Στερεά Ελλάδα και έσωσε την Πελοπόννησο από την πρόωρη καταστολή. Εκείνη τη μέρα, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος αναγνωρίστηκε δίκαια ως Αρχιστράτηγος.
Όμως, η μοίρα των μεγάλων ανδρών στην Ελλάδα είναι συχνά διπλή. Δόξα στο πεδίο της μάχης, μαρτύριο στο πεδίο της πολιτικής.
Ο Ανδρούτσος ήταν φύση ελεύθερη, ανυπότακτη και μερικές φορές οξύθυμη. Δεν ήξερε να λυγίζει τη μέση του μπροστά σε γραφειοκράτες, ούτε να συμμετέχει στις πολιτικές ίντριγκες ανθρώπων όπως ο Κωλέττης και ο Μαυροκορδάτος. Σε μια εποχή που η Ελλάδα, πριν ακόμα απελευθερωθεί, βυθιζόταν στο σκοτάδι του εμφυλίου σπαραγμού, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, όπως και άλλοι ήρωες της επανάστασης, στοχοποιήθηκε.
Κατηγορήθηκε άδικα για προδοσία, συκοφαντήθηκε για τα «καπάκια», μια συνήθη στρατιωτική τακτική της εποχής που ακολουθούνταν κυρίως για να προστατευθεί ο άμαχος πληθυσμός, να εξοικονομηθεί χρόνος αλλά και για να εξελιχθεί η κατασκοπεία έναντι του εχθρού και απομονώθηκε. Και το τέλος γράφτηκε με τον πιο τραγικό, τον πιο αποτρόπαιο τρόπο.
Λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα από εδώ που βρισκόμαστε, στα ιερά βράχια της Ακρόπολης, μέσα στο Ερεχθείο όπου είχε φυλακιστεί, παίχτηκε η τελευταία πράξη του δράματος. Την ολέθρια νύχτα της 5ης Ιουνίου 1825, ο άνθρωπος που δεν λύγισε μπροστά σε ολόκληρες στρατιές, δολοφονήθηκε άνανδρα στο σκοτάδι από ελληνικά χέρια, από ανθρώπους που κάποτε ο ίδιος είχε ευεργετήσει, όπως ο Γιάννης Γκούρας. Λέγεται ότι τον σκότωσαν πρωτοπαλίκαρα του Γκούρα εκτελώντας διαταγές του Κωλέττη…
Για να καλυφθεί το έγκλημα, το σώμα του ρίχτηκε στον γκρεμό, βαφτίζοντας τη στυγερή δολοφονία «ατύχημα κατά την απόδραση».
Κυρίες και κύριοι,
Η σημερινή επιμνημόσυνη δέηση, που διοργανώνει η Εταιρεία Βυζαντινών και Ιστορικών Μελετών του Νομού Πρεβέζης, δεν είναι απλώς μια τυπική τελετή μνήμης.
Είναι μια βαθιά πράξη εθνικής αυτογνωσίας.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος υπήρξε το πιο τρανό, το πιο οδυνηρό θύμα του μεγαλύτερου ελαττώματος της φυλής μας: της διχόνοιας.
Η Ιστορία, όμως, είναι δίκαιος όσο και αμείλικτος κριτής. Όσα χρόνια κι αν περάσουν, όσο σκοτάδι κι αν επιχείρησαν να ρίξουν οι επικριτές του, το όνομά του λάμπει αιώνιο δίπλα σε εκείνο του Κολοκοτρώνη, του Καραϊσκάκη και του Μακρυγιάννη.
Σήμερα, η Πρέβεζα, η οποία διεκδίκησε και φυλάσσει με περηφάνια τα οστά του στη βάση του μεγαλοπρεπούς του αγάλματος στην κεντρική της πλατεία, τον τιμά ως τον δικό της μεγάλο ιστορικό φάρο.
Βέβαια μαζί της τον τιμά και η Ιθάκη, η Γραβιά, η Αθήνα και ολόκληρη η Ελλάδα.
Καθώς προσευχόμαστε σήμερα μπροστά σε αυτό το κενοτάφιο για την ανάπαυση της ψυχής του, ας κρατήσουμε ως φυλαχτό την ανιδιοτελή του αγάπη για την ελευθερία.
Και ας δώσουμε, όλοι μαζί, μια ιερή υπόσχεση: να μην επιτρέψουμε ποτέ ξανά στο σαράκι της διχόνοιας να φωλιάσει στις καρδιές των Ελλήνων και να γκρεμίσει όσα χτίσαμε με αίμα, κόπο και θυσίες.
Αιώνια η μνήμη σου αρχιστράτηγε Οδυσσέα Ανδρούτσο!
Η Πρέβεζα και η Ελλάδα δεν σε ξεχνούν.
Σας ευχαριστώ.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον πρόεδρο και τα μέλη του Δ. Σ της Εταιρείας Βυζαντινών και Ιστορικών Μελετών Νομού Πρεβέζης, για την τιμή στο πρόσωπό μου να μου αναθέσουν να πω δυο λόγια στη σημερινή τελετή για τον εκ μητρός ορμώμενο από την αγαπημένη μας Πρέβεζα αρχιστράτηγο Οδυσσέα Ανδρούτσο.
