Παρασκευή, 29 Ιουλίου 2016

Γιοσέφ Ελιγιά: ''Ο μοναχικός αγωνιστής ποιητής που μας εμπνέει, η κορυφαία νεορομαντική φωνή της περιόδου του μεσοπολέμου (1901-1931)''. Δείτε τα video από την εκδήλωση τιμής και μνήμης που διοργάνωσε η Πανηπειρωτική Συνομοσπονδία Ελλάδος, τη Δευτέρα 23 Μαρτίου 2009, στο Πνευματικό Κέντρο Ηπειρωτών στην Αθήνα



Δείτε τα video











Την Δευτέρα 23 Μαρτίου 2009, η Πανηπειρωτική Συνομοσπονδία Ελλάδος σε συνεργασία με το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο, διοργάνωσε εκδήλωση τιμής και μνήμης για τον Γιαννιωτοεβραίο ποιητή Γιοσέφ Ελιγιά. Η αίθουσα είναι κατάμεστη. Ηπειρώτες της Αθήνας, Γιαννιωτοεβραίοι, μόνιμοι πια κάτοικοι της πρωτεύουσας (σου δίνεται η αίσθηση ότι αυτοί είναι οι περισσότεροι), μέλη της Πανηπειρωτικής. Μπροστά μπροστά οι πιο. επίσημοι: Ο βουλευτής και πρώην Υπουργός Αντώνης Φούσας, η βουλευτής Α' Αθηνών του ΠΑΣΟΚ Συλβάνα Ράπτη ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μωυσής Ελισάφ, ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Μωυσής Κωνσταντίνης.

Η κεντρική ομιλία έγινε από την Ελένη Κουρμαντζή, καθηγήτρια της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Η Κουρμαντζή έχει αφιερώσει ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς την στον Ελισάφ, έχει καταφέρει να ταυτιστεί με τον ποιητή και η ομιλία της αναπαραστά όχι μόνο τα Γιάννενα της δεκαετίας του '20 λίγο σκοτεινά και απόμακρα να προσπαθούν να βρουν τα «πατήματα» τους λίγο μετά τον πόλεμο της Μικράς Ασίας. 

Ξεπέρασε ταμπού και περιορισμούς.
Ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Μωϋσής Κωνσταντίνης στη σύντομη ομιλία του έκανε αναφορά στις εβραϊκές κοινότητες της χώρας και μίλησε ιδιαίτερα για την Ισραηλιτική Κοινότητα Ιωαννίνων: «Υπήρξε και εξακολουθεί να είναι από τις πιο δραστήριες. Μέσα στο γενικό πνεύμα 'Τα Γιάννενα πρώτα στ' άρματα, τα γρόσια και τα γράμματα ανδρώθηκε μια εξαιρετικά αναπτυγμένη πνευματική τάξη. Εκεί άνθισε η πρωτότυπη σε όλον τον ευρωπαϊκό χώρο, εβραϊκή διάλεκτος: τα 'ρωμανιώτικα': ένα μίγμα ελληνικών λέξεων και εβραϊκών όρων που κατέστησαν ευρωπαϊκή ντοπιολαλιά εβραϊκής παράδοσης. Στον χώρο αυτό εμφανίστηκε ο Γιοσέφ Ελιγιά ως γνώστης της εβραϊκής, της νεοελληνικής και της γαλλικής λογοτεχνίας. Ξεπέρασε ταμπού και περιορισμούς της εποχής ως πρωτοπόρος στοχαστής δεν δίστασε να εκφράσει με την ποίησή του το ισχυρό μέσα του αίσθημα της ανεξιθρησκείας που τον διακατείχε και να τοποθετήσει φιλελεύθερα δίπλα στον Εβραϊσμό τον Χριστιανισμό. Ως λογοτέχνη περιοπής αναγνώρισαν τον Ελιγιά οι ομότεχνοι της εποχής του. Ο Κωστής Παλαμάς έγραψε: 'Ο Θάνατος του Ελιγιά μου τονώνει την ιδέα ότι εχάθη ένα κόσμημα. Τους στίχους του τους έβρισκα τέλειους, παλλόμενους σκαλισμένους με της τέχνης τις φροντίδες'». 

Είσαι δεν είσαι γιος θεού.
«Τιμώντας τους ανθρώπους του πνεύματος που σημάδεψαν τα ηπειρωτικά γράμματα τιμούμε την πνευματική ιδιαιτερότητα του τόπου μας που αποτελεί ανεξίτηλο στοιχείο της ταυτότητάς μας. Τιμώντας τον Γιοσέφ Ελιγιά, γέννημα και θρέμμα των Ιωαννίνων τιμούμε ασφαλώς τη συνεισφορά του στην πνευματική ζωή του γενέθλιου τόπου μας», τόνισε στην ομιλία του ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μωυσής Ελισάφ. 
Ο κ. Ελισάφ στάθηκε στα τρία χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Ελιγιά: 
«Του ποιητή προηγήθηκε ο ακάματος ερευνητής, ο ανυποχώρητης αγωνιστής και εν τέλει ο άνθρωπος με Α κεφαλαίο. Ξεκίνησε ανιχνεύοντας τον χώρο της ανάμεικτης ελληνικής και εβραϊκής παράδοσης αναζητώντας τις διαφορές, τις κοινές ρίζες, το καθολικό από το ιδιαίτερο, το διαρκές από το εφήμερο. Στη συνέχεια ο Ελιγιά πραγματοποιεί την πρώτη του υπέρβαση. Η νέα διαφορά που προβάλλει εμπρός του είναι ποιος είναι με ποιον και ζωσμένος ολούθε από τη φτώχεια και κυνηγημένος με εκείνον τον τρόπο που ξέρουν στην επαρχία να κυνηγούνε αποφαίνεται: 'οι φτωχοί με τους φτωχούς και οι αρχόντοι με τους αρχόντους'. Είναι η ώρα του επαναστάτη ποιητή με τις γνωστές δυσάρεστες εκπλήξεις. Όμως δεν ζητιανεύει λευτεριά δεν ζητιανεύει χάρη. Τώρα συναντά το τρίτο κριτήριο διαχωρισμού των ανθρώπων τον πόνο. Και τον συναντά αφού στο μεταξύ ξεπεράσεις εθνικούς, θρησκευτικούς και άλλους διαχωρισμούς και αφού πραγματοποιήσει και την ύστερη υπέρβαση, απευθύνεται στον γλυκό Ιησού με τους μνημειώδεις στίχους του:

«Δεν είσαι ο πρώτος, μήτε και ο στερνός εσταυρωμένος γλυκέ Ιησου
Στον κόσμο αυτό της πίκρας και του φθόνου. 
Και όμως η δόξα σου άσπιλη μες των θνητών το γένος 
Είσαι δεν είσαι γιος θεού, μα είσαι ο θεός του πόνου»


Από την πλευρά του ο πρόεδρος της Πανηπειρωτικής Συνομοσπονδίας Κώστας Αλεξίου τόνισε: «Σε μας εδώ τους απόδημους Ηπειρώτες όχι μόνο της πρώτης, αλλά της δεύτερης και τρίτης γενιάς δεν είναι καθόλου άγνωστο το Εβραϊκό στοιχείο της γενέτειρας άρρηκτα συνυφασμένο και τμήμα της ιστορικής διαδρομής κάθε σχεδόν πόλης της ηπείρου όπου έζησε και δημιούργησε».

Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα της ομιλίας της Ελένης Κουρμαντζή.
 Μνημόσυνο στη Μητρόπολη για Ρόζα Λούξεμπουργκ
Ακριβώς αυτή τη στιγμή εμφανίζεται εδώ ο Γιωσέφ Ελιγιά, διδάσκαλος τότε της Alliance, ο οποίος προσχωρεί στο κίνημα του σοσιαλιστικού αυτού πυρήνα και συμμετέχει ενεργά στις εκδηλώσεις του. Το 1924, το κίνημα αυτό είχε την τόλμη να τελέσει στη Μητρόπολη Ιωαννίνων, μοναδική περίπτωση στα χρονικά της εποχής, μνημόσυνο για τον θάνατο της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Καρλ Λήμπκνεχτ!
Στην εφημερίδα Νέος Αγών ο Ελιγιά, τακτικός συνεργάτης αυτής, δημοσιεύει πάντοτε στην πρώτη σελίδα και ένα ποίημα. Ιδού ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά ποιήματα, με τον τίτλο «Εργάτης», από το οποίο παραθέτουμε στίχους:
        Γλυκοχαράζει η αυγή, τη γλυκοχαιρετίζεις
        και ξεκινάς πικρέ αδερφέ για τον τραχύν αγώνα, 
        με ροζιασμένα μπράτσα, ωϊμέ, και πληγιασμένο γόνα,
         μεσ' στης δουλειάς την κόλαση της ζωής τάνθια μαδίζεις.
        Η νειότη πλάι στο γκρεμό σέρνεται της αβύσσου
        και ξεκινούν τα γηρατειά στον κάμπο απ' τα ασφοδέλεια,
        κι ενώ κροτούν του άρχοντα στην Πολιτεία τα γέλοια,
        σκλάβε πονώ τον πόνον σου, βυζαίνω απ' την οργή σου.

Στα Γιάννενα όμως, παράλληλα, έντονη παραμένει και η πνευματική δράση των διανοούμενων αυτής της πόλης. Ιδρύεται εδώ ο προοδευτικός «Εκπαιδευτικός Όμιλος Ιωαννίνων», παράρτημα αυτού των Αθηνών, με στόχο την καθιέρωση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας και τη διερεύνηση τρεχόντων φιλολογικών και παιδευτικών ζητημάτων. Σε μια συνεδρίαση αυτού του Ομίλου προσκαλείται και ο Ελιγιά, ο οποίος, σε ένα κατάμεστο ακροατήριο, στη μεγάλη αίθουσα της Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων, δίδει τη διάλεξή του με θέμα «Περί Μεταβιβλικής Ποιήσεως». Η διάλεξη αυτή, τον Δεκέμβριο του 1924, αφιερωμένη στον δάσκαλό του Αβραάμ Δαυίδ, περιστρέφεται γύρω από το ιστορικό γίγνεσθαι, την Τέχνη, τον ιουδαϊσμό και τον χριστιανισμό, την εβραϊκή παράδοση, φθάνοντας ακόμη και στους φιλόσοφους ποιητές της μεσαιωνικής Ισπανίας, και όλα τούτα, υπό το πρίσμα της μαρξιστικής θεώρησης. Η διάλεξή του σχολιάστηκε θετικά από όλους τους διανοούμενος αρθρογράφους των εφημερίδων των Ιωαννίνων. Σημειωτέον ότι στα Γιάννενα τη δεκαετία του 1920, εκδίδονται οι εφημερίδες Ήπειρος και Ελευθερία των λόγιων Γ. Χατζή - Πελλερέν και Χρήστου Χρηστοβασίλη αντίστοιχα, ο Κήρυξ του Δ. Πανίδη, η Ηπειρωτική Ηχώ του Ευθύμιου Τζάλλα, καθώς και άλλες μικρότερης εμβέλειας εφημερίδες. Όλες τούτες οι εφημερίδες, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης, έπλεξαν το εγκώμιο στον διανοούμενο Γιωσέφ Ελιγιά, και χαρακτηριστικό είναι το κριτικό σχόλιο του Γ. Χατζή - Πελλερέν στην εφημερίδα του, αναφέροντας ότι: «Ο κύριος Ιωσήφ Καπούλιας είναι εγκρατής της εβραϊκής φιλολογίας. και συγχρόνως ποιητής με πολύ ισχυράν έμπνευσιν και αισθητικήν μόρφωσιν. επιπλέον δε γνώστης όσον ολίγοι της νεοελληνικής φιλολογίας και των μυστικών του ρυθμού και της αρμονίας της γλώσσης.».


Η Προσφώνηση του Προέδρου της Πανηπειρωτικής Συνομοσπονδίας Ελλάδος Κώστα Αλεξίου                                                              
Αξιότιμε πρόεδρε του Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος.      
Αγαπητέ πρόεδρε της ιστορικής και Μαρτυρικής Κοινότητας Ιωαννίνων
Εκλεκτοί προσκεκλημένοι.
Συμπατριώτισσες και συμπατριώτες
Με ιδιαίτερη τιμή σας υποδεχόμαστε σ' αυτό το Πνευματικό Κέντρο των Ηπειρωτών για να τιμήσουμε μαζί μια εξέχουσα προσωπικότητα των γραμμάτων της Ηπείρου τον Ελληνοεβραίο Γιοσέφ Ελιγιά. Μια προσωπικότητα αναμφισβήτητου κύρους και αξίας που με τη σειρά του τίμησε την τέχνη του με το πλούσιο και αξιόλογο έργο του έστω και αν η μοίρα του, του διέκοψε πρόωρα το νήμα της ζωής, όπως εξίσου τίμησε  και τον τόπο καταγωγής του τα Γιάννινα.
Σε μας εδώ τους απόδημους Ηπειρώτες όχι μόνο της πρώτης, αλλά της δεύτερης και τρίτης γενιάς δεν είναι καθόλου άγνωστο το Εβραϊκό στοιχείο της γενέτειρας άρρηκτα συνυφασμένο και τμήμα της ιστορικής διαδρομής κάθε σχεδόν πόλης της ηπείρου όπου έζησε και δημιούργησε .
Η παρουσία του στον Ηπειρωτικό χώρο χάνεται στα βάθη των αιώνων. Ίσως από την εποχή του μεγάλου Αλεξάνδρου. Πιθανόν επί Ρωμαίων εμφανίζοντας την παρουσία του στα Γιάννινα σχεδόν ταυτόχρονα με την ανάπτυξη της πόλης τον 14ο αιώνα, ενώ τόσο στην Άρτα όσο και στη Νικόπολή θεωρείται βέβαιο πως εβραϊκές κοινότητες προΰπήρξαν.
Ιδιαίτερα λοιπόν στα Γιάννινα η κοινότητα αυτή ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα ιδίως στο εμπόριο, αλλά και σε επιτηδεύσεις διαφόρων επαγγελμάτων της εποχής ζώντας αρμονικά με τον Ελληνοχριστιανικό πληθυσμό πράγμα που κατά τη γνώμη μου οφείλονταν κυρίως στον φιλειρηνικό χαρακτήρα και των δυο λαών, όπως και στην αποδοχή του διαφορετικού. Άλλωστε εκεί συμβίωσαν για αιώνες πληθυσμοί με διαφορετικές καταγωγές και θρησκείες, οι οποίοι άφησαν τα αποτυπώματά τους στην πολιτιστική, οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της πόλης.
Σ' αυτή λοιπόν τη μακραίωνα αρμονική συμβίωση και πολιτιστικής όσμωσης η εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων οφείλει και τα ιδιαίτερα πολιτιστικά χαρακτηριστικά που παρουσιάζει συνυφασμένα με την ηπειρωτική νοοτροπία και κουλτούρα αναπτύσσοντας συνάμα ένα γλωσσικό ιδίωμα κράμα ελληνικής και εβραϊκής γλώσσας που έδωσε άλλωστε και το όνομα της κοινότητας ως Ρωμανιώτικης. Η συμμετοχή των Ρωμανιωτών στην πνευματική ζωή των Ιωαννίνων και ευρύτερα δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία με προεξάρχουσα  μορφή τον Γιοσέφ Ελιγιά αλλά υπήρξε σημαντική σ' όλους τους τομείς όπως στη θεατρική παραγωγή στις λαϊκές  παραδόσεις, στον επιστημονικό χώρο, στην τέχνη, όπως ζωγραφική, κεντητική, αργυροχρυσοχοία κλπ.
Ωστόσο η δημιουργική και γεμάτη ζωντάνια αυτή πορεία της εβραϊκής παρουσίας στην Ήπειρο ήταν πεπρωμένο να διακοπεί βίαια κατά τη Γερμανική κατοχή της γενέτειρας το  43-44 με σχεδόν πλήρη αφανισμό της, εκτός ελάχιστων, που κατέφυγαν στα βουνά ή κρύφτηκαν από Χριστιανούς. Αλλά η κτηνώδους και παρανοϊκής σύλληψης εφαρμογή του σχεδίου της ''τελικής λύσης'' που οδήγησε στο ολοκαύτωμα δεν  περιορίστηκε μόνο στην εξόντωση ενός λαού, αλλά και στην καταστροφή  ότι μπορούσε να θυμίζει την παρουσία του. Όχι όμως όλα. Γι' αυτό και πέρσι σ' αυτό εδώ το χώρο είχαμε τη χαρά να συμβάλουμε στην παρουσίαση του βιβλίου του Αρχιτέκτονα κ. Απόστολου Παπαιωάννου « οι Εβραϊκές συνοικίες των Ιωαννίνων», και τούτο κυρίως ως χρέος της ΠΣΕ, ανάδειξης της πατρογονικής μας κληρονομιάς και ιστορίας, αναπόσπαστα και σημαντικά στοιχεία των οποίων προσέθεσε και η ανθούσα τότε εβραϊκή κοινότητα, συμβάλλοντας και μείς έστω και κατ' αυτό τον ελάχιστο  τρόπο στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και σ' ότι συνιστά την πατριδογνωσία.
Κυρίες και κύριοι
Είχαμε από χρόνια αποφασίσει και σχεδιάσει όχι μόνο για τους λόγους που προανέφερα αλλά και σαν ελάχιστη αναγνώριση της ανεκτίμητης συνεισφοράς του Γιοσέφ Ελιγιά στα Ηπειρωτικά γράμματα και όχι μόνο, να τιμήσουμε την εξέχουσα αυτή προσωπικότητα.
Γέννημα και θρέμμα και λάτρης της πόλης των γραμμάτων και των τεχνών την οποία με πάθος τραγούδησε στα έξοχα ποιήματά του, όπως και τον έρωτα, αλλά και με τεράστιο απόθεμα κοινωνικής ευαισθησίας. Από τους πρώτους του ριζοσπαστικού κινήματος των ημερών του. Συμπαραστάτης των αδικημένων και κατατρεγμένων και όπως έγραφε « . του σκλάβου την περιφρόνια. Αυτή που να εκδικείται ξέρει..» και δεν δίστασε παρόλο που του στοίχησε ακριβά να έρθει σε ανοιχτή ρήξη με την συντηρητική και αντιδραστική νοοτροπία των καιρών του, κρατώντας σε απόλυτη συμφωνία την πορεία, της τόσο σύντομης ζωής του, όσο και του ποιητικού του έργου, με τις κοινωνικές και ιδεολογικές αγωνίες και πιστεύω του. Επ' αυτού για τη ζωή και το έργο του πιο αναλυτικά και διεξοδικά θα μας τα πει η εξαίρετη φίλη Πανεπιστημιακή και γνώστης του έργου του κ. Ελένη Κουρμαντζή.
Εγώ θα αρκεστώ στην έκφραση λύπης για την καθυστέρηση της σημερινής εκδήλωσης,  η οποία αν και είχε σχεδιαστεί να γίνει προ ετών, όπως είπα,  η συγκυρία με τις επανειλημμένες εξάρσεις αιματοχυσίας στην Παλαιστίνη, θεωρήθηκε πως δεν θα αποτελούσε την κατάλληλη ατμόσφαιρά και ενδεχομένως και η  ακτινοβολία του ποιητή δεν θα είχε τον επιθυμητό αντίκτυπο. Ίσως να κάναμε λάθος γιατί η ζωή και το έργο του έδειξαν πως δεν μπορεί παρά να ήταν πάντα αντίθετος και να καταδίκαζε κάθε μορφή βίας και τρομοκρατίας, είτε αυτή προέρχονταν από ομάδες ή άτομα, είτε και το χειρότερο όταν έχουν κρατικό χαρακτήρα. Και είμαι εξίσου βέβαιος πως θα συνυπέγραφε τη διακήρυξη διαμαρτυρίας κατά των βιαιοτήτων στην Παλαιστίνη,  εκατό και πλέον διακεκριμένων προσωπικοτήτων της εβραϊκής διασποράς, πέρσι με αφορμή την επέτειο της ίδρυσης του κράτους του Ισραήλ.
Κυρίες και κύριοι
Δεν ξέρω αν πεθαίνοντας  τόσο νωρίς ο Γιοσέφ Ελιγιά, ήταν τυχερός, αποφεύγοντας  να υποστεί  την ανθρώπινη τραγωδία  του ολοκαυτώματος, όπως και την κατάρρευση των ιδεολογικών του οραμάτων. . Ωστόσο είμαι βέβαιος απόλυτα πως εμείς στερηθήκαμε  αναναπλήρωτα έναν εμπνευσμένο ταλαντούχο ποιητή, ένα φωτεινό έναν ένθερμο Ηπειρώτη, έναν ευαίσθητο δικό μας  άνθρωπο. Και πως αξίες που εκφράστηκαν μέσα από την ίδια του τη ζωή και τα ποιήματά του πανανθρώπινες και διαχρονικές, αν και επί των ημερών μας, ιδιαίτερα, αμφισβητούνται, κλονίζονται ή ανατρέπονται, κάποτε θα βρουν τη γενική αποδοχή και εδραίωση. Για αυτό και από την πλευρά αυτή η σημερινή μας  εκδήλωση  παίρνει για όλους εμάς και παιδευτικό χαρακτήρα.
Γι' αυτόν  λοιπόν τον «κατά πρώτα Έλληνα και κατόπιν  Εβραίο» κατά τον Ισραηλίτη πρόεδρο  αείμνηστο Βίκτωρα Μπεχρόπουλο.
Γι' αυτόν  τον εξαίρετο λάτρη των Ιωαννίνων.
Γι' αυτόν  τον κορυφαίο ηπειρώτη ποιητή.
Γι' αυτόν  τον υπέροχο άνθρωπο.
Σήμερα σ' αυτόν τον χώρο ήρθαμε να αποδώσουμε τις προσήκωσες τιμές. Να   τιμήσουμε   τη μνήμη και το έργο του, που με τη σειρά του αβίαστα μας θυμίζει την αρχαία ρήση αλλαγμένη στα νεοελληνικά « πόσο ωραίος είναι ο άνθρωπος όταν είναι άνθρωπος».

Η ομιλία της Ελένης Κουρμαντζή  
                                Γιωσέφ Ελιγιά: Η κοινωνική διάσταση του   έργου                                                                                                                                         
Κύριε Πρόεδρε της Πανηπειρωτικής Συνομοσπονδίας Ελλάδος,
Κύριε Πρόεδρε του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος,
Κύριε Πρόεδρε της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων,
Σας ευχαριστώ που μου δώσατε το βήμα αυτό απόψε, να τιμήσουμε όλοι μαζί τον ελληνοεβραίο ποιητή και διανοούμενο Γιωσέφ Ελιγιά.
Κυρίες και Κύριοι,
Αγαπητοί φοιτητές και φοιτήτριες,
Ο Ιωσήφ Ηλία Καπούλιας, ο γνωστός μας Γιωσέφ Ελιγιά, παιδί μιας φτωχής μικροαστικής εβραϊκής οικογένειας γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1901. Ο πατέρας του υπήρξε μικροπωλητής στο Μπεράτι της Αλβανίας και μετά τον θάνατο αυτού το 1921, η μητέρα του Ελιγιά αναγκάστηκε να δουλέψει ως οικιακή βοηθός σε σπίτια εβραίων και χριστιανών.
Το παιδί αυτό διακρίθηκε γρήγορα για τη δίψα του στη μάθηση και για την οξύνοιά του, ενώ μεταξύ των δασκάλων του ήταν ο πολυμαθής Αβραάμ Δαυίδ, ο οποίος τον μύησε στην εβραϊκή ιστορία και παράδοση. Αυτό το παιδί θα το προστατέψει αργότερα οικονομικά ο πλούσιος έμπορος Σαμπεθάι Καμπιλή.
Όταν ο Ελιγιά αρχίζει να εμφανίζεται στα γράμματα, μοιάζει να έχει επηρεαστεί από τον σιωνισμό. Ας σημειωθεί ότι στις αρχές του 19ου αιώνα, μέσα στον παγκόσμιο εβραϊσμό, συναντούνται τρία ιδεολογικά ρεύματα: ο σιωνισμός, με ηγέτες τους διανοούμενους Θεόδωρο Χερτζλ και Μαξ Νορντάου,  διακήρυττε τη δημιουργία μιας εβραϊκής πατρίδας. Αντίθετα, ο αφομοιωτισμός πρότεινε τη μόρφωση και την εξύψωση του πολιτισμού των απανταχού εβραίων και παράλληλα την παραμονή τους στις κατά τόπους πατρίδες τους. Τέλος, ο σοσιαλισμός πρόσταζε τον διαχωρισμό των φτωχών εβραίων από τους πλούσιους και την υπέρβαση του διλήμματος μεταξύ σιωνισμού και αντισημιτισμού, διαμέσου του σοσιαλιστικού αγώνα.
Έτσι και ο Ελιγιά, επηρεασμένος από το κίνημα του σιωνισμού, έγραψε το 1918 τα ποιήματα «Για σε Σιών πατρίδα μου το αίμα μου θα χύσω» και «Οι τρεις Ραββίνοι»· το τελευταίο μάλιστα, ένα λόγιο αλλά και αλληγορικό ποίημα, αφορά τον κατεστραμμένο ναό του Θεού στον λόφο Σιών της Ιερουσαλήμ.
Το 1919, ο Γιωσέφ Ελιγιά αποφοιτά από την Alliance Israélite Universelle. Σημειωτέον ότι οι Σχολές της Alliance, φιλογαλλικού προσανατολισμού, που ιδρύονται απανταχού στην Ευρώπη, με έδρα το Παρίσι, υπήρξαν προϊόν του αφομοιωτικού κινήματος και είχαν ως σκοπό μια ανώτερη μόρφωση για τις απανταχού εβραϊκές κοινότητες, και γενικότερα την ανύψωση του πνευματικού τους επιπέδου. Η Σχολή της Alliance στα Γιάννενα ιδρύθηκε το 1904. Εδώ θα αναλάβει και ως διδάσκαλος ο Ελιγιά το 1921.
Είναι τα χρόνια αυτά, κατά τα οποία αναδεικνύεται ως ποιητής, παράγοντας αξιόλογο στίχο, ο οποίος κινείται μέσα σε ένα πνεύμα απαισιοδοξίας. Είναι επίσης η εποχή της μικρασιατικής εκστρατείας και ο τοπικός γιαννιώτικος πληθυσμός υποφέρει από κάθε είδους στερήσεις. Ο ευαίσθητος Ελιγιά φαίνεται απρόθυμος να στρατευθεί. Χαρακτηριστικά παραμένουν τα ποιήματα αυτής της περιόδου, όπως το άτιτλο που αρχίζει με τον στίχο «Ένα παράπονο μέσα μου πνιγερά τρεμοπάλλει», γραμμένο το 1921. Δίδουμε τους τελευταίους τέσσερις στίχους αυτού του ποιήματος:
                        Κιτρινόφυλλα μέσα, τριγύρω μου, μου μηνούν το χειμώνα.
                        Και της ζωής το πικρόηχο ψαλμό που αργά ξεψυχάει
                        Και να μοίρα η σκληρή που με βήμα συρτό - σα χελώνα
                        Στα λημέρια του Χάρου με πάει.
Παραθέτουμε ακόμη τέσσερις ενδιάμεσους στίχους ενός άλλου ποιήματος με τίτλο Désespoir (απελπισία), γραμμένο το 1922:
                        Σέρνω δειλά, τ’ ανήμπορο κορμί μου
                        Μακρυά από των θνητών τ’ άχαρο αχνάρι
Κι’ ανεμοδέρνονται φριχτά οι συλλογισμοί μου,
Και σβύνει αργά της Ζήσης το λυχνάρι.
Τα Γιάννενα αυτής της εποχής, όπως σημειώσαμε, υποφέρουν από φτώχεια. Σε ένα έγγραφο του Πανηπειρωτικού Εργατικού Κέντρου Ιωαννίνων, στις 9 Νοεμβρίου 1922, ζητείται από τις Αρχές η διανομή αλεύρου και σίτου, η επάρκεια στην αγορά άρτου και ξυλανθράκων, η καταπολέμηση της αισχροκέρδειας (βλ. μαυραγοριτισμού) και η λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της απελπιστικής κατάστασης των κατοίκων της πόλης, λόγω της ανεργίας από την οποία πλήττεται ο πληθυσμός. Και μέσα σε αυτήν την κατάσταση, η οποία είναι απόρροια των μετά του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου συνθηκών και τη μικρασιατική εκστρατεία, αρχίζει να αμβλύνεται η διάκριση μεταξύ ελλήνων χριστιανών, εβραίων ή και μουσουλμάνων που είχαν παραμείνει τότε στα Γιάννενα. Αυτό είναι και το κλίμα μέσα στο οποίο αναδεικνύεται τη στιγμή αυτή ο διανοούμενος σοσιαλιστής Γιωσέφ Ελιγιά. Εδώ παύει η λυρική του ποίηση, με τους τόνους πεσιμισμού της, για να αναδειχθεί μια νέα ποιητική, πιο ρωμαλέα και πιο κοινωνική.
Κατ’ αρχάς, το κλίμα της εποχής οδηγεί τον ποιητή να γράψει το εξαίρετο ποίημα «Αντιμιλιταρισμός ή Μπότα». Παραθέτουμε τους πρώτους στίχους:
                        Η μαύρη Πολιτεία βουβή και σαν συλλογισμένη,
                        Την ευτυχία που διάβηκε λες μάταια να γυρεύει.
Κάποια μορφή, σα φάντασμα, μεσ’ στο χακί διαβαίνει,
                        Κάποι’ αστραπή φειδογλυστρά μεσ’ της καρδιάς τα ερέβη.
                        Και στις πλατείες τις βουβές και στα βουβά καντούνια,
                                    Ντραν, ντραν, κροτούνε τα σπιρούνια...
Παραμένει αυτό το ποίημα, πέρα από το αντιμιλιταριστικό του ύφος, ένα πρότυπο αλληγορικών πολιτικών εννοιών, αλλά και ενδεικτικό για την κρίση που επικρατεί στα Γιάννενα. Και ως επακόλουθο, δημιουργείται στην πόλη αυτή ένας σοσιαλιστικός πυρήνας, ο οποίος περιστρέφεται γύρω από το Εργατικό Κέντρο Ιωαννίνων, με πρωτοπόρα τη συντεχνία των τσαγκαράδων: Οι τσαγκαράδες μάλιστα εκδίδουν τη (δυσεύρετη σήμερα) εφημερίδα Άνθρωπος, που κυκλοφόρησε το 1922. Επίσης, το 1924 θα κυκλοφορήσει μια άλλη σοσιαλιστική εφημερίδα, ο Νέος Αγών, προϊόν και αυτή του ίδιου σοσιαλιστικού πυρήνα, και δη των απόμαχων της μικρασιατικής εκστρατείας, οι οποίοι έχουν ιδρύσει την αριστερίζουσα «Πανηπειρωτική Ένωση Παλαιών Πολεμιστών».
Ακριβώς αυτή τη στιγμή εμφανίζεται εδώ ο Γιωσέφ Ελιγιά, διδάσκαλος τότε της Alliance, ο οποίος προσχωρεί στο κίνημα του σοσιαλιστικού αυτού πυρήνα και συμμετέχει ενεργά στις εκδηλώσεις του. Το 1924, το κίνημα αυτό είχε την τόλμη να τελέσει στη Μητρόπολη Ιωαννίνων, μοναδική περίπτωση στα χρονικά της εποχής, μνημόσυνο για τον θάνατο της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Καρλ Λήμπκνεχτ!
Στην εφημερίδα Νέος Αγών ο Ελιγιά, τακτικός συνεργάτης αυτής, δημοσιεύει πάντοτε στην πρώτη σελίδα και ένα ποίημα. Ιδού ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά ποιήματα, με τον τίτλο «Εργάτης», από το οποίο παραθέτουμε στίχους:
                        Γλυκοχαράζει η αυγή, τη γλυκοχαιρετίζεις
                        και ξεκινάς πικρέ αδερφέ για τον τραχύν αγώνα,
                        με ροζιασμένα μπράτσα, ωϊμέ, και πληγιασμένο γόνα,
                        μεσ’ στης δουλειάς την κόλαση της ζωής τάνθια μαδίζεις.
                        Η νειότη πλάι στο γκρεμό σέρνεται της αβύσσου
                        και ξεκινούν τα γηρατειά στον κάμπο απ’ τα ασφοδέλεια,
                        κι ενώ κροτούν του άρχοντα στην Πολιτεία τα γέλοια,
                        σκλάβε πονώ τον πόνον σου, βυζαίνω απ’ την οργή σου.
Στα Γιάννενα όμως, παράλληλα, έντονη παραμένει και η πνευματική δράση των διανοούμενων αυτής της πόλης. Ιδρύεται εδώ ο προοδευτικός «Εκπαιδευτικός Όμιλος Ιωαννίνων», παράρτημα αυτού των Αθηνών, με στόχο την καθιέρωση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας και τη διερεύνηση τρεχόντων φιλολογικών και παιδευτικών ζητημάτων. Σε μια συνεδρίαση αυτού του Ομίλου προσκαλείται και ο Ελιγιά, ο οποίος, σε ένα κατάμεστο ακροατήριο, στη μεγάλη αίθουσα της Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων, δίδει τη διάλεξή του με θέμα «Περί Μεταβιβλικής Ποιήσεως». Η διάλεξη αυτή, τον Δεκέμβριο του 1924, αφιερωμένη στον δάσκαλό του Αβραάμ Δαυίδ, περιστρέφεται γύρω από το ιστορικό γίγνεσθαι, την Τέχνη, τον ιουδαϊσμό και τον χριστιανισμό, την εβραϊκή παράδοση, φθάνοντας ακόμη και στους φιλόσοφους ποιητές της μεσαιωνικής Ισπανίας, και όλα τούτα, υπό το πρίσμα της μαρξιστικής θεώρησης. Η διάλεξή του σχολιάστηκε θετικά από όλους τους διανοούμενος αρθρογράφους των εφημερίδων των Ιωαννίνων. Σημειωτέον ότι στα Γιάννενα τη δεκαετία του 1920, εκδίδονται οι εφημερίδες Ήπειρος και Ελευθερία των λόγιων Γ. Χατζή - Πελλερέν και Χρήστου Χρηστοβασίλη αντίστοιχα, ο Κήρυξ του Δ. Πανίδη, η Ηπειρωτική Ηχώ του Ευθύμιου Τζιάλλα, καθώς και άλλες μικρότερης εμβέλειας εφημερίδες. Όλες τούτες οι εφημερίδες, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης, έπλεξαν το εγκώμιο στον διανοούμενο Γιωσέφ Ελιγιά, και χαρακτηριστικό είναι το κριτικό σχόλιο του Γ. Χατζή - Πελλερέν στην εφημερίδα του, αναφέροντας ότι: «Ο κύριος Ιωσήφ Καπούλιας είναι εγκρατής της εβραϊκής φιλολογίας… και συγχρόνως ποιητής με πολύ ισχυράν έμπνευσιν και αισθητικήν μόρφωσιν… επιπλέον δε γνώστης όσον ολίγοι της νεοελληνικής φιλολογίας και των μυστικών του ρυθμού και της αρμονίας της γλώσσης…».


Δίδουμε εδώ μια περίληψη της διάλεξης αυτής, όπως τούτη δημοσιεύτηκε στις γιαννιώτικες εφημερίδες (10-20 Δεκεμβρίου 1924):
            Το ανθρώπινο πνεύμα στρέφεται στην ιστορία είτε γιατί αυτή δίδει μαθήματα για την αποφυγή των περασμένων αμαρτημάτων, είτε γιατί η ίδια η φύση του ανθρώπου τον ωθεί να στρέφεται προς τα πίσω· ως μοχλός αυτής της στροφής χρησιμεύει και η βιβλική ποίηση. Αυτή η ποίηση, για να ξαναβρεί τη φρεσκάδα της, πρέπει να απαλλαγεί από τις θεωρήσεις διάφορων θεολογιών, όπως της εβραϊκής και της χριστιανικής, που της έδωσαν μεταφυσική οντότητα· κατ’ αυτό τον τρόπο, σπουδαία παραμένει η εβραϊκή φιλολογική παραγωγή της μεσαιωνικής αραβικής Ισπανίας, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τους Γεουδά Αλεβή και Σολομών Ιμπν Γκεβερούλ.
Άξιο προσοχής είναι αυτό που ο ίδιος ο Ελιγιά σημειώνει για τη θέση του ποιητή μέσα στην ίδια την ποίηση της ευρύτερης, ή μάλλον διευρυμένης, ιδεολογίας:
«…δεν είναι απαραίτητο ο μαρξιστής να θεωρεί την Τέχνη ως πιστό αντίγραφο της επαναστατικής ιδεολογίας, αλλά να μπορεί να κρίνει θετικά, διαμέσου του αισθητικού ματεριαλισμού, και άλλες μορφές τέχνης, όπως τις «Σιωνίδες» του Αλεβή ή και τον «Ύμνο προς την Ελευθερία» του Σολωμού· απαιτεί όμως από άλλους ποιητές, όπως για παράδειγμα από τον Παλαμά, να δίδουν περισσότερη προσοχή στα νεότερα κοινωνικά ρεύματα».
Σύμφωνα με την εφημερίδα Νέος Αγών που εκδιδόταν από τον σοσιαλιστικό πυρήνα των Ιωαννίνων, και τυπωνόταν μάλιστα στα πιεστήρια της εφημερίδας Ήπειρος του Γ. Χατζή - Πελλερέν (πατέρα του γνωστού μας Δημήτρη Χατζή), στις 21 Δεκεμβρίου του 1924, συλλαμβάνονται, κατά τον τότε ισχύοντα στρατιωτικό νόμο, τα περισσότερα μέλη του πυρήνα αυτού. Λίγες μέρες αργότερα και ο Γιωσέφ Ελιγιά οδηγείται στις φυλακές. Στην απομόνωση εκεί γράφει το ποίημα «Πίσω απ’ τα κάγκελα», τιτλοφορούμενο και ως «De Profundis» (Εκ Βαθέων).
Διαβάζουμε τα τελευταία τετράστιχα:
Βαρειά βαρειά στη σάρκα μου κροτούν τα σίδερά σου
Σκλαβιά πικρή, σκλαβιά αιματοβυζάστρα.
Και λαχταράω για λύτρωμα, για τον πλατύν αγέρα
Μα, ωιμέ, τριπλά της φυλακής τα κάστρα.
Μαύρε Σατράπη, άγριε φονιά, δε με νικάς, ωστόσο,
Και ταπεινά η ψυχή μου δε λυγίζει.
Δε ζητιανεύω λευτεριά, δε ζητιανεύω χάρι
Στην πόρτα, ω Κάιν, το κρίμα σου σταλάζει!
Στο πλαίσιο της κοινωνικής και πολιτικής του ιδεολογίας και τοποθέτησης, ο Ελιγιά προβαίνει σε μια έντονη κριτική στους πλούσιους και τους ιθύνοντες της εβραϊκής κοινότητας, γράφοντας το ποίημα «Οι Φαρισαίοι». Σε μαρτυρία μάλιστα που καταθέτει ο γιατρός, μετέπειτα Δήμαρχος Ιωαννίνων, Πέτρος Αποστολίδης, διαβάζουμε:
            «Ένα άλλο δικό του… άρχιζε:
            “Φαρισαίοι, σκυφτοί προσευχηθείτε,
            το βιός σας είναι καλά σιγουρεμένο…”.
            -Πώς το εμπνεύστηκες αυτό, μωρέ Γιωσέφ, τον ρωτώ.
-Από τη Συναγωγή. Βλέπεις εκεί όλους αυτούς τους Μπατήσιδες, τους Καμπελήδες, τους Μαρκάδους και τους άλλους σπεκουλάντες, που ολημερίς κατακλέβουν τον κόσμο στο παζάρι, να κάθονται εδώ σκυφτοί και τάχα συντριμμένοι και με μια πετσέτα στο λαιμό και στο κεφάλι να κουνιούνται μπρος και πίσω στο ρυθμό των ύμνων».
Δίδουμε τα δύο πρώτα τετράστιχα και το τελευταίο του ποιήματος « Οι Φαρισαίοι», στο οποίο ο Ελιγιά θέτει ως υπότιτλο τη ρήση «Σάββατο Σαββατών», που είναι η ημέρα της εξιλέωσης, δηλαδή της μεγάλης μετάνοιας  για την εβραϊκή θρησκεία. Στο παραπάνω ποίημα επίσης, τίθενται ως motto τα λόγια του Ιησού «Ουαί, Ουαί Υμίν, Γραμματείς και Φαρισαίοι Υποκριταί». Διαβάζουμε:
Ω Φαρισαίοι κυρτοί, προσευχηθήτε!
Μέσ’ στα λευκά σεντόνια τυλιγμέμοι,
Βουίξετε χλωμοί, ταπεινωμένοι,
Στον Κύριο Σεβαώτ που σας ακούει . 
Τ’ αρνιά κι οι λύκοι αθώα συναπαντιούνται
Στο ίδιο μαντρί την άγια τούτη μέρα·
Μα τι, πλάι στο κατώφλι σας κι αν αύριο,
Το σφαχτάρι θα γλυκοσπαρταρά;…
…Κάτω απ’ τα πόδια σας, σαν κάποιος θρόνος
Να ‘ραΐζει… Τι  χλωμιάσατε, ω γενναίοι;
Τι τρέμετε; Καλάστε βυθισμένοι,
Ω Φαρισαίοι κυρτοί, στην Προσευχή!…
Ο Γιωσέφ Ελιγιά φεύγει από τα Γιάννενα στις αρχές του 1925, και πηγαίνει στους φίλους του γιαννιωτοεβραίους στο Αργυρόκαστρο. Ας σημειωθεί ότι μερικοί από τους συντρόφους του στον σοσιαλιστικό πυρήνα των Ιωαννίνων καταδικάστηκαν σε θάνατο. Ήταν τότε η δικτατορία του Παγκάλου και ίσχυε ο στρατιωτικός νόμος. Η ποινή των συντρόφων αυτών μετατράπηκε με αθωωτικό βούλευμα, αλλά τρεις από αυτούς πήραν τον δρόμο της εξορίας προς Ανάφη… Ο Ελιγιά, μετά από μια μικρή παραμονή του στο Αργυρόκαστρο, φεύγει από τα Γιάννενα, νοιώθοντας «ξένος» εκεί, και έρχεται στην Αθήνα, στις αρχές του 1925, διωγμένος ουσιαστικά από τη γενέθλεια πόλη του, κυνηγημένος από τον «μωσαϊκό και τον ρωμέικο νόμο»… Χαρακτηριστικό της τότε ψυχικής κατάστασής του είναι και το υπαρξιακό, σχεδόν νιτσεϊκό ποίημα, με τον τίτλο «Στον εαυτό μου», το οποίο έγραψε εδώ το 1926:
Σαύρα, πανάθλιο σερπετό, που στα χαλίκια σέρνεις
Του ξεπεσμένου εγώ σου την ορφάνια.
Σα νυχτοπούλι στου γκρεμνού τα βάθη σιγογέρνεις
Και κλαις για τη χαμένη περηφάνεια…
Λυγίζοντας, χορεύοντας, ψηλά απ’ το κοντάρι
Για το σιχαμερό του όχλου το χατήρι
Παράτησαν τα χέρια σου της Πίστης το δισκάρι
Και της αλήθειας τ’ άγιο το ποτήρι.
Στην Αθήνα ο Ελιγιά συνεργάζεται με τη Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια του Πυρσού, για την οποία συντάσσει έως τον θάνατό του διακόσια τρία λήμματα ιστορικού, φιλοσοφικού, φιλολογικού και λοιπού εβραϊκού περιεχομένου. Θα έρθει μάλιστα σε στενή σχέση με τους διανοούμενους των Αθηνών. Εδώ επίσης συνεχίζει τις μεταφράσεις θεολογικών και λογοτεχνικών κειμένων, και κορυφαία παραγωγή του θα είναι η μετάφραση του «Άσματος Ασμάτων (Chir Ahchirim)», το οποίο πρωτοπαρουσιάζει στην Εγκυκλοπαίδεια στις 9 Οκτωβρίου 1927. Στο Φιλολογικό Παράρτημα της Εγκυκλοπαίδειας, καθώς και σε διάφορα άλλα περιοδικά της εποχής, ο Ελιγιά δημοσιεύει παράλληλα διάφορα ποιήματά του.
Τελευταίος σταθμός της βιωματικής πορείας του Ελιγιά θα είναι το Κιλκίς. Εδώ έρχεται το 1930, με τον διορισμό του ως διδάσκαλος της Γαλλικής στο Γυμνάσιο, ενώ αναμένει πρόσκληση για τη θέση Εβραιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. Στο Κιλκίς ζει έντονες ψυχικές καταστάσεις, όπως αυτές αποτυπώνονται χαρακτηριστικά και στο ποίημά του «Κιλκίς», το αφιερωμένο «Στη μακάρια σκιά του Ποιητή της “Πρέβεζας”», δηλαδή του Κώστα Καρυωτάκη.
Διαβάζουμε τα δύο πρώτα εξάστιχα:
Αχ πόσο οδυνηρό κι’ απαίσιο
Σ’ ένα στενό, τραγικό πλαίσιο
Η ζωή σου να λιμνάζη οκνή…
Η Ανία το θρήνο ν’ αρχινάει.
Και, σβούρα, να στροφογυρνάει
Στον ίδιον άξονα η ψυχή…
Του ρεμβασμού τα γαλάζια ίχνη
Στην ένδοξη ψυχρή πολίχνη
Να σβύνουν σα μουντός καπνός
Πουρνό – βραδύ, στην πονεμένη
Ψυχή, βραχνάς να σου βαραίνει
Ο μολυβένιος ουρανός.


Τη φιγούρα του Ελιγιά θυμούνται με συμπάθεια ακόμη και μέχρι πρόσφατα οι παλιοί του μαθητές από το Κιλκίς, οι οποίοι δήλωναν ότι «από τον Ελιγιά μάθαμε ποίηση».
Στον επίλογο της σημερινής μας ομιλίας, ας ξαναδούμε τον Γιωσέφ Ελιγιά πάλι στα Γιάννενα, και το κοινωνικό του πρόσωπο, όπως αυτό μας δίδεται στο φιλοσοφημένο ποίημα με τον τίτλο το «Τορά μας», «Χαρισμένο σε κάποιους Σκλάβους του Γκέττο».
Διαβάζουμε το πρώτο και το τελευταίο τετράστιχο:
Μερονυχτίς στην άκαρπη μελέτη βυθισμένοι.
Με τη χλωμή σας τη θωριά που η φτώχια όλο μαραίνει,
Στ’ αραχνιασμένα σας «Ταλμούδ» τα παλαϊκά σκυφτοί.
Κι’ η σκλαβωμένη σας ψυχή με πόθο αναζητεί
Να βρει τι γράφει το Τορά μας.
Ώ αδέρφι που σε μάγεψε το αρχαίο σου «μεγαλείο».
Της ζωής να ξεφυλλίσουμε το ζωντανό βιβλίο
Έλα - εκεί μέσα θένα βρης πυρογραμμένο κάτι
-Με του Δυνάστη το ραβδί, με τα δεσμά του Εργάτη-
φρικτό, που δεν εγράφτηκε απ’ το Τορά μας.
Το ποίημα το «Τορά μας» του Γιωσέφ Ελιγιά παραφράζεται ως οι «πλάκες του Μωυσή» από τον Δημήτρη Χατζή στο διήγημά του Σαμπεθάι Καμπιλή, του Τέλους της μικρής μας πόλης, προσπαθώντας ο συγγραφέας να διεισδύσει στην ψυχολογία της προπολεμικής Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων, δίδοντας συνάμα και την ψυχογραφία αυτής. Γράφει χαρακτηριστικά:
«Οι πλάκες του Μωυσή κρατούσανε πάντα την παλιά τους γραφή. Κι η οβρέικη φτωχολογιά τις κουβαλούσε στην πλάτη της, λιμασμένη, καταφρονεμένη, απ’ αυτές καρτερώντας τη σωτηρία. Όπου κάποτε, πάνε τώρα τριάντα χρόνια, ακούστηκε και στην μικρή πολιτεία η φωνή ενός καινούριου προφήτη. Δεν υπάρχει, έλεγε αυτός, κανένας άλλος τρόπος για τους οβραίους να γλυτώσουν, να σταματήσει η χαμένη τυράννια τους κι’ η ντροπή τους , παρά να τις σπάσουνε μια και καλή τις πλάκες του Μωυσή. Οι φτωχοί με τους φτωχούς κι’ οι αρχόντοι με τους αρχόντους, όπως ήτανε κι όλας αυτοί, και πρώτος - πρώτος ο Σαμπεθάι Καμπιλής. Αυτός τους φοβερίζει τους οβραίους πλειότερο απ’ όλους τους χριστιανούς. Κι η σωτηρία που τους τάζει, είναι οι αλυσίδες που τους δένουν».
Προφήτης ο Γιωσέφ Ελιγιά με το «Τορά μας», αλλά μεθύστερος προφήτης και ο Δημήτρης Χατζής, ο οποίος, με πρόφαση λογοτεχνική, προβαίνει σε μια απόδοση της προσωπικότητας του Γιωσέφ Ελιγιά αλλά ταυτόχρονα και της ψυχολογίας της Ισραηλιτικής Κοινότητας των Ιωαννίνων, προπολεμικά.
Ο ουσιαστικός ηγέτης αυτής της Κοινότητας, ο μεγαλέμπορος Σαμπεθάι Καμπιλή, με την προσήλωσή του στα καθιερωμένα της παράδοσης των αιώνων, εκπροσωπεί έναν αντίθετο κόσμο από αυτόν του Γιωσέφ Ελιγιά. Η επικράτηση του κόσμου του Καμπιλή στον κόσμο του Ελιγιά, δεν αφήνει περιθώρια για την αποφυγή του «πεπρωμένου». Μέσα στην αφελή ιδεολογία του κόσμου του Καμπιλή, ο οποίος τελικά πείθεται ότι οι γερμανικές κατοχικές δυνάμεις μπορούν να εξαγοραστούν ώστε να αποφευχθεί η εκτόπιση της εβραϊκής κοινότητας, θα εφαρμοστεί επακριβώς το σχέδιο της «τελικής» λύσης. Και αυτό το σχέδιο, παρά την προτροπή του ποιητή μέσα από το ποίημά του το «Τορά μας» για ένα «γοργοξετύλιγμα ζωής», δηλαδή για μια άμεση πρόβλεψη των επίκαιρων εξελίξεων της τότε κοινωνίας:
-Μα, ώ τυφλωμένε απ’ την παλιά, ξεθωριασμένη πίστη,
Στου χρόνου το περπάτημα δεν τόνοιωσες; - εσβύσθη
Η αρχαία λυχνεία. Καινούργιο φως στη στράτα μας μπροστά!
Και το γοργοξετύλιγμα της Ζωής πια δε ζητά
Να βρει τί γράφει το Τορά μας.
Δυστυχώς, λίγοι από την Κοινότητα πίστεψαν αυτόν τον καινούριο προφήτη, τον Γιωσέφ Ελιγιά, που άφησε την τελευταία του πνοή στο Νοσοκομείο του Ευαγγελισμού, χτυπημένος από τύφο, στις 29 Ιουλίου του 1931. Ήταν τότε μόλις 30 ετών…
Η φιλόξενη γη της Αθήνας σκέπασε τον ποιητή με το χώμα της… 
Κυρίες και Κύριοι,
Σήμερα είναι 23 Μαρτίου 2009. Δεν μπορούμε όμως αυτή την ημέρα να μην τη συνδέσουμε με την τραγική μέρα της 25ης Μαρτίου του 1944. Δηλαδή, τη μέρα αυτή κατά την οποία συντελέστηκε το «τέλος» της εβραϊκής κοινότητας της πόλης των Ιωαννίνων.
Στις 25 Μαρτίου του 1944, μέρα Σαμπάθ, μέρα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας, μέσα στο κλίμα τρομοκρατίας και φόβου που επικρατούσε τότε στα Γιάννενα, η χιλιόχρονη, ίσως και πλέον, Ισραηλιτική Κοινότητα Ιωαννίνων, συγκεντρωνόταν βίαια μέσα στο Κάστρο και στην πλατεία Μαβίλη: 1725 άτομα, από μωρά παιδιά μέχρι υπερήλικες, από έγκυες γυναίκες μέχρι ασθενείς γέρους, δηλαδή όλα τα μέλη της Κοινότητας, φορτώθηκαν σε 97 γερμανικά άσκεπα φορτηγά για να μεταφερθούν, μέσα στον χιονισμένο και παγωμένο Μάρτη, στα στρατόπεδα εξόντωσης… Και για να εξαφανιστούν εκεί με τον πλέον απάνθρωπο και αποτρόπαιο τρόπο… μη μπορώντας ποτέ να απαντήσουν, ούτε αυτοί, ούτε οι επόμενες γενιές, ούτε εμείς, στο Γιατί· γιατί, ό,τι ο νους δεν μπορεί να συλλάβει, δεν μπορεί και να ερμηνεύσει…
«Η μικρή μας πόλη με πιασμένη την ανάσα άκουσε τον σπαραγμό και τον θρήνο που υψώθηκε απ’ τα οβραίικα»
  Σας ευχαριστώ

Δείτε σε video μελωποιημένο το ποιήμα του Γιοζέφ Ελιγιά ''Ο λυτρωμός''


Δεν υπάρχουν σχόλια: