Ερωτήσεις στο Φώτη Βράκα από την Κατερίνα Σχισμένου για το νέο του βιβλίο " Το Τσαβουσάν και ο Καζάς της Άρτας"

1.       Το καινούργιο σας βιβλίο κύριε Βράκα έχει έναν ασυνήθιστο τίτλο. Μπορείτε να μας τον εξηγήσετε;

Όντως ακούγεται κάπως ασυνήθιστος. Το Τσαβουσάν ή Τσαουσάν  είναι η αρχική ονομασία του χωριού από το οποίο κατάγομαι και διαμένω και ο καζάς είναι ο οθωμανικός όρος  για έναν νομό θα λέγαμε σήμερα. Μιας και αναφέρομαι σε Οθωμανικά φορολογικά κατάσιχα προτίμησα αυτόν τον όρο γιατί έτσι καταγραφεται την περίοδο αυτή.

2.       Αν και αρχικά ξεκινήσατε αυτή την απαιτητική έρευνα για το χωριό σας πώς προχωρήσατε και προσθέσατε και άλλα τοπωνύμια και φορολογικά κατάστιχα;

Εξετάζοντας την περίπτωση του χωριού μου μέσα από τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 16^ου αι 17^ου αιώνα και βλέποντας πως το χωριό Τσαβουσάν, όπως καταγράφεται ο σημερινός Άγιος Σπυρίδωνας Άρτας τότε, είναι μέρος ενός Δήμου  δηλαδή του αρτινού Κάμπου (Δήμος Τοπόλιανης), ήθελα να δω το σύνολο του κάμπου. Παραπέρα το πάθος μου για το κάστρο Ρωγών (σημ. Νέα Κερασούντα Πρέβεζας) και τη χαμένη πολιτεία των Βομπλιανών με τραβούσαν όλο και περισσότερο να συνεχίσω την έρευνα. Επίσης θεώρησα σημαντικό την καταγραφή των οικισμών μέσα απο τα φορολογικά κατάστιχα του 16^ου και 17^ου αιώνα. Μπορώ να πω, πως όσοι ασχολούνται με αυτά, είναι σχεδόν  σίγουροί, τα τοπωνύμια που καταγράφονται στα πρώιμα φορολογικά κατάστιχα των Οθωμανών ως το 1530 , προέρχονται από τον ύστερο και όψιμο Μεσαίωνα.

3.       Πόσο σημαντικός ήταν ο κάμπος της Άρτας την οθωμανική περίοδο;

Ο αρτινός κάμπος ήταν αρκετά πλούσιος σε προϊόντα καλλιέργειας ειδικά στα δημητριακά. Ήταν πυλώνας της αρτινής οικονομίας. Δεν έθρεπτε μόνο την πόλη και τον καζά-νομό της Άρτας αλλά είχε αποθέματα και για εμπόριο. Επίσης η παράκτιες περιοχές που ασχολούνταν  και με την αλιεία και τις αλυκές έφερναν πλούτο στην πόλη της Άρτας. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Άρτα δραστηριοποιούνταν ξένοι εμπορικοί οίκοι με αρτινά προιόντα.

4.       Εμφανίζονται δύο καστροπολιτείες που δεν είναι τόσο γνωστές. Ποιες είναι αυτές και τι ρόλο έπαιξαν εκείνη την εποχή και γιατί μας είναι άγνωστες σήμερα;

Η μία είναι η καστροπολιτεία των Ρωγών (σημ. Νέα Κερασούντα Πρέβεζας), γνωστή από τους Μεσαιωνικούς χρόνους σαν επισκοπή Ρωγών και Ρωγών – Κοζύλης και η οποια αποτελεί έδρα Δήμου ακομη και μετά την εξαφάνιση της τέλος του 16^ου αιώνα. Οι Ρωγοί είχαν παίξει σημαντικό ρόλο στην περιοχή την περίοδο του Δεσποτάτου της Ηπείρου όπως και κατά την περίοδο των πολέμων της οικογένειας Τόκκο εναντίων των Αλβανών Σπάτα.   Η  δεύτερη πολιτεία είναι των Βομπλιανών η οποία μας γίνεται γνωστή από το χρονικό των Τόκκων και τους πολέμους της οικογένειας Τόκκο εναντίων των Αλβανών Σπάτα.   Εδώ μάλιστα εκτελείται και ο τελευταίος Αλβανός Δεσπότης ο εξομώτης Γιακούμπ Σπάτα. Η πολιτεία αυτή  δεν αναφέρεται από κανέναν άλλον μετά πλήν των Οθβμανικών φορολογικών καταστίχων, όπου μπορούμε να διαπιστώσουμε , πως ήταν η δεύτερη μεγάλη πόλη στον καζά-νομό της Άρτας τον 16^ο αιώνα. Οι πολιτείες αυτές ερημώθησαν με την οθωμανική  κατακτιτική πολιτική και πέρασαν στη Λησμονιά. Ειδικά τα Βομπλιανά. Οι Ρωγοί παρέμειναν γνωστοί γιατι αναφέρονταν συνεχώς και από περιηγητές. Τα Βομπλιανά , που πιθανολογούμε, πως είναι στο Μαραθοβούνι ξεχνιούνται εντελώς. Σαν να μην υπήρξαν. Ακόμη και ο Μιχαήλ Μήτρου γνωστός σαν Μελέτιος ο Γεωγράφος, που χρημάτισε και Μητροπολίτης Άρτας, γράφει για τους Ρωγούς αλλά καμία αναφορά για τα Βομπλιανά. Πέρασαν πολύ νωρίς στη λήθη και μας έμειναν άγνωστα.

5.       Πόσο δύσκολη ήταν αυτή η έρευνα;

Η συλλογή των κατάστιχων ήταν δύσκολή και φυσικά πιο δύσκολο το θεμα των μεταφράσεων. Παράλληλα όσον αφορά τα τοπωνύμια του νομού για να είμαι σίγουρος για την ταυτοποίηση έπρεπε να φτιάξω μια ομάδα απο καταρτισμένη από άτομα, που είναι γνώστες των περιοχών για να μπορέσω να ταυτίσω τα τοπωνύμια. Εχουμε και αρκετά τοπωνύμια αταύτιστα. Χρειάστηκε να ανατρέξουμε σε χάρτες και άλλα αρχεία για να μπορέσουμε να έχουμε μια βεβαιότητα.

6.       Στη διάρκεια της έρευνας σας πέσατε πάνω σε εκπλήξεις;

Φυσικά. Σε πολλά τοπωνύμια. Αναφέρω παράδειγμα κάποιους οικισμούς, όπως το Αλήμπεη το σημερινό Ψαθοτόπι, το χωριό Κουκουλιά στις εκβολές του Αράχθου που δεν υπάρχει πιά, στα Αραπόσπιτα της Στρογγυλής σε χωριά των Τζουμέρκων, νομίζω πως δώσαμε την λύση πως τα Μουλιανά (Γοργόμυλος) δεν είναι τα Βομπλιανά, όπως ισχυρίζονταν ο Σούσταλ και ο Κόντερ, και για πρώτη φορά βρίσκουμε και το τοπωνύμιο Λέλοβα (Θεσπρωτικό), και έτσι μπορούμε να ταυτίσουμε και το έτος ίδρυσης.Βρήκαμε άγνωστους πλέον οικισμούς στο Ραδοβίζι και τζουμέρο κτλ.

7.       Το βιβλίο σας βρίθει από κατάστιχα ονομάτων, πώς τα βρήκατε αυτά; Ποια η σημερινή τους αξία και υπάρχουν και ονόματα και για τα άλλα χωριά;

Τα αρχεία αυτά , τα λεγόμενα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα εν συντομία TTD σε μας γνωστά και σαν Τεφτέρια ή Δεφτέρια χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες. Τα συνοπτικά/Icmal  τα αναλυτικά/mufassal και τα πατριαρχικά-γενεολογικά/avariz Hane. Σημαντικό σε πρώτη γραμμή είναι τα τοπωνύμια. Μέσα απο τα φοροπρόσοδα βλέπουμε και την παραγωγή της περιοχής της Άρτας. Και τρίτον έχουε ονόματα. Στα αναλυτικά αρχεία έχουμε το όνομα του αρχηγού κάθε οικογένειας και στα γενολογικά τον γενάρχη. Αν και δεν είναι δημογραφικά στοιχεία, μπορούν ωστόσο να θεωρηθούν και έτσι καθότι υπολογιζουμε τους πληθυσμούς. Ονόματα υπάρχουν σχεδόν για όλα τα χωριά που πλήρωναν φόρο.

8.       Η έρευνα σας αυτή τη ρόλο θα έχει για τη μικροιστορία του τόπου;

Μαθαίνουμε για τον πληθυσμό και την παραγωγή καθώς και πόσο παλιά μπορεί να είναι τα χωριά μας. Κάποια πράγματα που ήταν άγνωστα ή λάθος ερμηνευμένα μπορούν να επαναξεταστούν.

Εύχομαι καλή συνέχεια κύριε Βράκα….

 

Κατερίνα Σχισμένου